Beste Natura-redactie,

Hulde voor jullie besluit om de hoofdletters bij Nederlandse namen weg te laten! Echt goed vind ik dat. Ik heb stage gelopen bij Bionieuws en ben sindsdien sterk aanhanger van de NIBI-spellingsregels voor biologen: het enige taalkundige houvast voor ons veldbiologen. Ook bij het tijdschrift Vlinders -waarbij ik in de redactie zit- doen we het zo. Laten we met z'n allen 1 lijn trekken, dat lijkt me wel zo overzichtelijk.

Nogmaals een hoera!

Marja Bosveld

Vierde reactie:

Aan: de hoofdredacteur van Natura, Louis Boumans

Van: ondergetekenden (72)

Betreft: Hoofdletters in Natura

Datum: 6 april 2005

Beste hoofdredacteur, beste Louis,

Naar aanleiding van jouw mededeling in Natura 2005/1 dat de Nederlandse namen van planten, dieren en andere organismen voortaan in Natura niet meer met een hoofdletter worden geschreven, verzoeken ondergetekenden de redactie van Natura hierbij dringend om deze beslissing te herzien.

De belangrijkste reden voor ons verzoek is dat bij het gebruik van een kleine letter bij bepaalde soortnamen een onnodige verwarring van de soort kan optreden (kleine vos, kleine heivlinder). Ook liggen dan wonderlijke combinaties op de loer (het grote klein hoefblad, de witte rode ogentroost). Bovendien hoort bij een soort de volledige eigen naam die door het weglaten van de hoofdletter zijn vastgestelde voorna(a)m(en) in de lopende tekst dreigt te verliezen (zwarte mees, grote groene sabelsprinkhaan).
Wij kunnen deze voorbeelden met vele andere uitbreiden.

Voor het gebruik van de hoofdletter is indertijd dan ook welbewust gekozen. En ondanks officiële richtlijnen (die de kleine letter voorschrijven) hanteren vele serieuze tijdschriften op gebied van veldbiologie de hoofdletter nog steeds, ja schrijven die zelfs uitdrukkelijk voor (zoals Gorteria).
Overigens kan Natura de officiële richtlijnen gerust met een grote korrel zout nemen want de zogenaamde NIBI-richtlijnen (biologische namen met een kleine letter) worden door tal van biologen genegeerd. Zelfs door een gerenommeerd botanicus die bij het vaststellen van de NIBI-richtlijnen betrokken is geweest en die heeft aanbevolen.

In jouw mededeling noem je een aantal argumenten om naar de kleine letter te gaan. Die argumenten delen wij niet. Ook in een belevingsartikel of gebiedsbeschrijving doemen bovengenoemde problemen op. Als lezers van Natura zijn wij bovendien vertrouwd met de hoofdletter en hebben ons ook nooit gestoord aan een ‘bijzonder druk’ tekstbeeld, wat hiervan ook zij.

Redenen waarom wij het bijzonder op prijs zullen stellen als de redactie van Natura weer teruggaat naar de essentiële en functionele hoofdletter bij de Nederlandse soortnamen.

Wij kijken uit naar een reactie. Mocht die, om welke reden ook, bij de kleine letter blijven dan zijn wij voornemens om tijdens de aankomende Vertegenwoordigende Vergadering van de KNNV op 16 april a.s. een herhaalde poging te doen.

Met vriendelijke groet,

Arnold, Cécile	Ouden, Lida den
Baars, Egbert	Pomicen, Hannie
Backx, H.	Roobeek, Ad
Bais, Dirk	Rosmalen, Roos van
Beijne, Badda	Rossenaar, Arnoud
Berg, Atte van den	Rozema, Wim
Beringen, Ruud	Rozen, Luk
Boogaard, Paul van den	Sanders, Geoske
Bruin, Cora	Schonewille, Nico
Burgt, M. v.d.	Schoorl, Hans
Burgt, Rie v.d.	Schoorl, Rinie
Denters, Ton	Schuurmans, Jelle
Ebert, Jeannine	Selm, Aat van
Eggelte, Henk	Slikke, Wout van der
Feenstra, Dieuwke	Snijders, Siem
Fockens, Helprich	Sortendans, Ank
Geilvoet-Soeteman, B.C.	Spa, Oebele
Goverde, Roos	Stevens, Martin
Haes, Mia	Tinkhof, B.J.
Halm, Henk van	Veeken, Bart
Hest, Onno van	Veen, Jan van der
Hoopen, Gerrie ten	Veen, Peter
Hopman, Henk	Ven, Tineke van der
Houtman, Suus	Visser, Annelies
Huibers, Mimi	Visser, T.J.
Jansen, Tim	Visser-Pol, H.
Kazus, Joost	Vonk, Dik
Kits van Heijningen, Marianne	Vriens, Gerard
Kok van Leeuwen, Joke	Vriens, Henny
Kolling, Hase	Wende, K. van der
Kolling-Gelsing, Netti	Westerweel, An
Koops, Frans	Westhuis, Jan
Meijer, Flora	Woldendorp, Tobias
Neckheim, Tello	Wolkers, Ria
Neuteboom, Jos	Zanen, Ger van
Odé, Baudewijn	Zwarts, Michel

Toelichting procedure

Op 17 maart 2005 heb ik (Joost Kazus), mede namens een aantal Amsterdamse KNNV’ers, onder de titel ‘Actie: TERUG NAAR DE HOOFDLETTER IN NATURA’ een bericht gestuurd naar de KNNV-geledingen en verschillende individuele leden, voor zover voorzien van een e-mailadres. Hierop kwamen 88 reacties: 72 ondersteunen de actie, 1 is ‘half’ akkoord, 1 is onder voorwaarden akkoord, 3 zijn neutraal/zonder mening, 2 willen het eerst met anderen bespreken, 1 is onduidelijk, 1 vindt het geen onderwerp voor de KNNV en 7 kiezen expliciet voor de kleine letter.

Reactie op de motie van Joost Kazus en mede-ondertekenaars:

Soest, 11 april 2005

Beste leden,

De keuze om de algemene Nederlandse spelling voortaan in Natura ook voor soortnamen aan te houden heeft de redactie genomen in unanimiteit en na zorgvuldige afweging van de diverse argumenten. In de laatste redactievergadering hebben we de handtekeningenactie besproken, en besloten bij ons standpunt te blijven

Als redactie zijn we blij dat zoveel leden zo betrokken zijn bij ons verenigingsblad. Misschien dat we met een uitgebreidere toelichting kunnen bereiken dat tenminste een deel van degenen die bezwaren hebben de verandering kunnen accepteren. Hieronder staan de argumenten daarom nog eens op een rij. Hierbij zijn ook de argumenten van Henk Eggelte en Toine Rommers, die afzonderlijk een brief stuurden naar de redactie, meegenomen (kijk op www.knnv.nl voor de teksten).

De voors en tegens moeten tegen elkaar worden afgewogen, en hierover valt te discussiëren. Een andere belangrijke discussie is, of het aan de redactiecommissie is om in deze een beslissing te nemen. De redactie telt nu acht leden die bij elkaar veel kennis en ervaring op relevante terreinen vertegenwoordigen. Als redacteuren van Natura kennen we uit – soms jarenlange – ervaring de voor- en nadelen van het gebruik van de hoofdletters in precies dit tijdschrift. We vertrouwen er daarom op dat de vereniging het ons toevertrouwt in deze gewichtige zaak zelfstandig een afgewogen besluit te nemen.

Met vriendelijke groet,

Louis Boumans, namens de redactie van Natura

 

1. Argumenten voor het afschaffen

1.1 Tijdsbesparing op correctiewerk
Omdat de hoofdletters voor soortnamen niet tot de gangbare spelling behoren, wordt kopij voor een deel zonder deze hoofdletters aangeboden. Soms hebben planten- en dierennamen die geen soortnamen zijn ten onrechte een hoofdletter, en verder is er variatie tussen twee hoofdletters (Grote Lijster) en alleen één (Grote lijster). Dit moest de redactie voorheen verbeteren.

Het idee was, dat ‘erkende’ Nederlandse soortnamen een hoofdletter zouden krijgen. Dan zijn er twee opties: consequent alle soortnamen met een hoofdletter, of in sommige gevallen hoofdletters, en in andere gevallen niet (dit is meestal de praktijk geweest).
In het eerste geval: Het is niet altijd eenvoudig, en ook niet altijd relevant, om te weten of iets een soortnaam is. Bijvoorbeeld: in Nederland komt maar één soort mol voor en één soort konijn. Dus in een artikel over Nederland zijn dit wellicht soortnamen. Maar in het buitenland komen ook andere soorten mollen en konijnen voor, dus als het over het buitenland gaat, zijn het misschien geen soortnamen.
In het tweede geval zou je algemeen bekend veronderstelde organismen (mens, hond) met kleine letters kunnen schrijven, en/of het hoofdlettergebruik kunnen laten afhangen van het onderwerp en genre van het artikel. Dit creëert een nog grotere onduidelijkheid over de juiste spelling.

Kortom, de oude ‘hoofdletterregel’ was in de praktijk niet altijd eenduidig. Dan gingen de redacteuren hierover nadenken en in sommige gevallen met elkaar en de auteurs communiceren. Dit corrigeren van het hoofdletters kostte de redacteuren regelmatig tijd die ze beter aan belangrijker zaken kunnen besteden.

In de huidige situatie, na afschaffing van deze hoofdletters, moet de redactie in een deel van de kopij de hoofdletters in kleine letters vervangen. Dit is echter veel eenvoudiger omdat we nu één simpele regel toepassen die bovendien in alle gangbare geschreven teksten in ons taalgebied wordt gehanteerd. Daarbij verwachten we dat de hoofdletters voor soortnamen op den duur ook uit de aangeleverde kopij verdwijnen.

1.2 Aansluiting bij algemeen gangbare spelling
Behalve algemene boeken en tijdschriften, zijn er veel natuurtijdschriften die de gewone Nederlandse spelling hanteren, onder andere Mens en Natuur (IVN), Lutra (zoogdierkunde), Vogels (Vogelbescherming), Entomologische Berichten (insecten), Nederlandse Faunistische Mededelingen, Vlinders … Deze tijdschriften tonen in elk geval aan dat het opgeven van de hoofdletters niet tot onoverkomelijke problemen leidt.

Het Nederlands Instituut voor Biologie (NIBI) beveelt de kleine letters aan, en ook de KNNV-Uitgeverij is in principe afgestapt van het gebruik van de hoofdletter.

Zoals gezegd, aansluiting bij de algemeen gangbare spelling bespaart correctiewerk. Daarnaast is het zo dat, wanneer Natura als een van de laatste natuurtijdschriften nog soortnamen met hoofdletters blijft schrijven, dat een archaïsche indruk wekt.

Overigens zijn er ook tijdschriften die wel hoofdletters voor soortnamen gebruiken, met name De Levende Natuur en Gorteria. Wellicht is het gebruik van hoofdletters voor die tijdschriften, met hun eigen traditie, genre en publiek, de beste keuze. In het algemeen kiezen botanici vaker voor hoofdletters voor soortnamen dan zoölogen.

1.3 Esthetische overwegingen
Hoofdletters tussen kleine letters vallen extra op. Een Groot Aantal Hoofdletters in Een zin Geeft een Druk Tekstbeeld. Temeer omdat dit in het Nederlands niet gebruikelijk is. Dit ontstaat wanneer twee of meer soorten met zowel de Nederlandse als de Latijnse naam in een opsomming worden genoemd.

Wanneer soortnamen en algemenere aanduidingen naast elkaar worden gebruikt (‘een biotoop voor Groenlingen, mezen, Merels en lijsters’) ontstaat door de hoofdletters een onbedoeld contrast tussen de soorten en groepen.

Alledaagse woorden als mens, paardenbloem en hond worden afwijkend gespeld wanneer ze als soortnaam worden opgevat. Door de opvallende spelling krijgen deze woorden extra nadruk, terwijl dat niet bedoeld is. Deze esthetische overwegingen zijn, toegegeven, subjectief.

2. Argumenten voor het handhaven van de hoofdletters

2.1 Ambiguïteit
Het belangrijkste en meest genoemde argument is de ambiguïteit. Wordt met ‘een grote lijster’ de soort Turdus viscivorus bedoeld of een groot individu van het genus Turdus?
Inderdaad kan deze ambiguïteit in de tekst worden opgelost door een hoofdletter te gebruiken.

Wij vinden dit een goed argument, maar niet van overwegend belang.
- Van belang voor dit argument is, hoe vaak dit soort ambiguïteiten voorkomen. Men kan vele voorbeelden bedenken, maar in de praktijk komt het niet veel voor. Als taalkundige weet ik dat bijvoeglijk naamwoorden vooral in vaste combinaties met zelfstandig naamwoorden gebruikt worden. Sowieso betreft het maar een klein deel van alle planten- en dierennamen die in Natura genoemd worden, en dan in bijzondere contexten.
- Er zijn vele andere middelen om ongewenste ambiguïteit in teksten te voorkomen. (Merk op dat gesproken taal helemaal geen onderscheid tussen grote en kleine letters kent.) Althans de laatste jaren wordt in Natura in veel gevallen de Latijnse naam vermeld. In veel contexten, zoals een opsomming van soorten, is duidelijk dat het om soortnamen gaat.
- Ook als een tekst formeel ambigu is, mogen we uitgaan van een coöperatieve lezer. “De kleine vos wacht tot zijn moeder thuiskomt” Wie stelt zich hierbij een rups voor? Vaak staat er ook nog een foto bij. We mogen van de lezer verwachten dat zij kiest voor de meest waarschijnlijke interpretatie in de betreffende context.

Het is in de eerste plaats aan de auteurs om ongewenste ambiguïteit te vermijden. Waar nodig is de redactie altijd bereid hierbij te helpen.

2.2 Wonderlijke combinaties
Combinaties als “het grote klein hoefblad”, “de witte rode ogentroost” zonder hoofdletter voor de soortnaam worden door sommigen als ‘wonderlijk’ ervaren. Ambigu zijn deze voorbeelden in elk geval niet; hoe wonderlijk ze zijn, hangt van de context af en is uiteindelijk subjectief. (In gesproken taal doen we het ook zonder hoofdletters.)
Maar geloof me, er gaan jaren voorbij waarin niemand het heeft over groot klein hoefblad, noch over witte rode ogentroost. Als het toch voorkomt, en het stoort de auteur of redacteur, vinden we daar wel een oplossing voor (“wit bloeiende rode ogentroost”).

2.3 Traditie
Al bijna honderd jaar zijn in Natura hoofdletters gebruikt voor namen van organismen – zij het steeds afgewisseld met de kleine letter. Kunnen we deze traditie zomaar overboord zetten?

Een compromis tussen vernieuwing en behoud van traditie is steeds nodig geweest en zal dat blijven. In de 100-jarige geschiedenis van Natura is meermaals de spelling aangepast aan de veranderende standaard. De opmaak en de inhoud zijn veranderd, zwart-wit en kleurenfoto’s hebben hun intrede gedaan. We verwachten dat na maximaal twee jaar iedereen aan de nieuwe kleine letters gewend zal zijn, temeer omdat die spelling gebruikelijk is in andere publicaties.

2.4 Respect
Sommige lezers beschouwen het gebruik van hoofdletters als een betoon van respect aan planten en dieren.

Hierop kunnen we zeggen de regels voor het hoofdlettergebruik vroeger geen onderscheid maakten tussen mensen en andere soorten organismen, en dat nu ook niet doen. Namen van individuele mensen (‘Joost Kazus’) schrijven we met een hoofdletter, en dit geldt evenzeer voor individuele dieren (‘Wij noemen onze hommels Bertus en Anastasia.’).

Motie:

De Vertegenwoordigende Vergadering van de KNNV,
in vergadering bijeen op 16 april 2005 te Delft,

kennisgenomen van het feit dat:

1. de redactie van haar verenigingsorgaan Natura de namen van de Nederlandse soorten in Natura met ingang van de jaargang 2005 voortaan niet meer met een hoofdletter schrijft;
2. tegen bedoelde beslissing door 72 leden uit haar geledingen bij de redactie bezwaar is gemaakt;
3. ondanks dit bezwaar de redactie bij haar beslissing blijft;

overwegende dat:

1. de Nederlandse naam van een soort, als eigennaam van de unieke soort die met die naam wordt bedoeld, naar wetenschappelijk gebruik met een hoofdletter wordt geschreven, zoals ook sinds jaar en dag de gewoonte;
2. de hoofdletter functioneel is zodat bij afwezigheid daarvan een soort de volledige eigen naam in de lopende tekst verliest, dat bij bepaalde soortnamen een onnodige verwarring van de soort kan optreden en dat onbegrijpelijke combinaties ontstaan;
3. om dezelfde redenen vele serieuze tijdschriften op gebied van veldbiologie de hoofdletter gebruiken en die ook voorschrijven, een en ander in afwijking van officiële taalkundige richtlijnen;
4. argumenten van de redactie dat door de hoofdletter een bijzonder druk tekstbeeld ontstaat en veel correctiewerk moet worden verricht als niet terzake worden geacht;

gelet op de gevoerde beraadslagingen,
alsmede gelet op de belangen van het verenigingsorgaan Natura,

besluit:

de redactie van Natura, met ingang van heden, tot het geven van de onvoorwaardelijke opdracht om de namen van de Nederlandse soorten in Natura voortaan weer met een hoofdletter te schrijven,

en gaat over tot de orde van de dag.

Toelichting
Deze motie is ingediend door dezelfde 72 leden die bij de redactie bezwaar hebben gemaakt.
De namen van deze leden kunnen worden ingezien bij Joost Kazus die ook als woordvoerder namens deze leden optreedt.

Stemming op de VV van 16 april 2005:

Op de vertegenwoordigende vergadering is de motie van Joost Kazus c.s. aangenomen met 75 tegen 65 ‘vertegenwoordigerseenheden’. (Een afdelingsvertegenwoordiger krijgt 1 zo’n eenheid voor iedere 50 vertegenwoordigde leden.) Deze meerderheid wil de hoofdletters weer toegepast hebben, en was van mening dat de redactie hierover niet mocht beslissen.
Uit loyaliteit jegens de vereniging zullen we voorlopig weer Huismus etc. schrijven. We hopen niettemin dat binnen enkele jaren een meerderheid van de vertegenwoordigers de door ons gewenste modernisering alsnog kan accepteren, mede gelet op het gebruik in andere tijdschriften en boeken.

Louis Boumans

Vijfde reactie:

Hoofdletters of onderkast?

Den Lezer Heil!

Het is wel jammer dat Natura als een van de laatste tijdschriften op dit gebied nog steeds de verouderde hoofdletters bij soortnamen hanteert, cq. moet hanteren. Ik heb de argumenten van voor- en tegenstanders gelezen op de website. Ik vond de argumenten van de redactie heel wat sterker dan die van de fossiele oppositie. Zij geven aan erg taalgevoelig te zijn, maar kunnen geen creatieve oplossing bedenken voor een rare zinsbouw als, zo als u aangaf, bv. witte rode ogentroost. Da’s pas taalarmoede. Overigens was dit eigenlijk geen item om in stemming te brengen! Er is immers in feite geen keuze. Het gaat domweg om een correct gebruik van de Nederlandse taal, of je dat nou leuk vindt of niet.

Ik hoop dat de redactie, wellicht na een “afkoelingsperiode”, alsnog voor correct Nederlands kiest.

Ik wens u sterkte uit een inmiddels vrij vochtig Diepenheim, Fokke Alta