De blad- en levermossen in kilometerhok 250-478

Aanleiding inventarisatie

Na het volgen van een basiscursus mossen, die gegeven werd in Hardenberg door Rudi Zielman, begon mijn speurtocht naar mossen.
Rudi stelde mij voor een gebied in de directe omgeving van mijn huis te nemen en daar een langere tijd goed rond te gaan kijken. Omdat we toen met de plantengroep van de KNNV afdeling Hengelo-Oldenzaal actief waren in het Stadspark Weusthag i.o., heb ik het gebied rond het Weusthagbos en de Houtmaat gekozen. Een keuze waar in achteraf geen spijt van heb gehad.

Korte beschrijving kilometerhok

In dit kilometerhok heb ik  6 plekken intensiever onderzocht. Dit zijn (zie cijfers op plattegrond): 1. Weusthagpark (inclusief Houtmaatleiding), 2 De Houtmaat, 3 Bos bij het waterpompstation, 4 gebied vijver bij stadskantoor, 5 sloot/beek langs de A1 en 6. bosopslag.
De meeste tijd is gegaan naar het Weusthagpark met de Houtmaatleiding  en de Houtmaat. Hier zal ik in mijn beschrijving ook de meeste aandacht aan besteden.

Welke soorten waar gevonden?

In het kilometerhok heb 52 bladmossen en 10 levermossen gevonden, in totaal dus 62 soorten (zie ook bijgevoegde lijst).
Hiervan groeien er 33 in het Weusthagbos en 8 langs de Houtmaatleiding.
De meest opvallende soorten in het Weusthagbos waren ongetwijfeld de soorten die op bomen groeien (epifyten). Door de verbeterde luchtkwaliteit en het feit dat in een deel van het Weusthagbos de luchtvochtigheid redelijk hoog is, komt hier een aantal soorten voor die in Twente nog steeds redelijk zeldzaam is. Dit zijn ondermeer de levermossen: helmroestmos (Frullania dilatata), bleek boomvorkje (Metzgeria furcata) en gewoon schijfjesmos (Radula complanata) en van de bladmossen: staafjesiepenmos (Zygodon conoideus). Op de bomen kwamen ook veel haarmutsen (Orthotrichum) voor. Hiervan werden 4 soorten gevonden en ook een kroesmos namelijk knotskroesmos (Ulota bruchii).
Deze soorten wijzen allemaal op een gezond bosklimaat.
Een opvallende  soort die op de grond groeit is gerimpeld boogsterrenmos (Plagiomnium undulatum). Deze soort groeit ook veel op de Houtmaat waar ook veel haarmutsen op de bomen (zuidelijke kant vijver) groeien.
Op de oevers van de Houtmaatleiding (beek) groeien soorten die profiteren van het feit dat daar klei aan de oppervlakte komt. Voorbeelden hiervan zijn kleivedermos (Fissidens taxifolius), kleisnavelmos (Oxyrrhynchium hians) en gekroesd plakkaatmos (Pellia endiviifolia). Op andere plekken werden ook “kleisoorten” gevonden zoals het fraaie gewoon kleimos (Tortula truncata) en kleismaragdsteeltje (Barbula unquiculata). Gewoon kleimos is niet zo gewoon in Twente en komt in dit kilometerhok voor op de oever van een nieuwe sloot en op een grote maiskuil die daar in 2008 aanwezig was. Het is meer een pionierssoort.
Op de Houtmaat werden ook verschillende soorten gevonden die specifiek op steen groeien zoals gewoon muursterretje (Tortula muralis).
Fluweelmos (Brachythecium velutium) leeft ook op steen en staat op de betonnen  beekonderdoorgang  bij het Stadskantoor. Daar staan ook fraaie knotwilgen met haarmutsen.

Wat niet gevonden?

Mossen leren kennen is vooral ook de groeiplaatsen leren kennen. Mossen groeien vaak niet keurig als soort bij elkaar maar zeker bij bodemsoorten vooral ook door elkaar. Het is verrassend  te zien hoeveel soorten op een klein stukje groeien.
Met de tijd groeit je kennis van de groeiplaatsen en soorten. Dit betekent zeker dat ik in het gebied een aantal soorten over het hoofd heb gezien.
Ook heb ik niet alle plekjes in het kilometerhok bezocht zoals een deel van de beek en de eilandjes in de Houtmaatvijver. De greppels in het Weusthagbos zouden nog eens goed onderzocht moeten worden op de aanwezigheid van met name  kleine levermossen.

Aanbeveling voor Weusthagpark en Houtmaat

In het noordelijke deel van het Weusthagpark, het zuidelijk deel van de Houtmaat en langs de Houtmaatleiding komt een interessante mosvegetatie voor. Dit geldt ook de greppels in een deel van het Weusthagbos en op de grote boomstammen die er nu liggen. De aanwezigheid van dood hout is belangrijk voor bepaalde mos- en paddestoelsoorten. Het is wenselijk dat deze blijven liggen.
Met deze fraaie natuurlijke begroeiing, die de afgelopen jaren bewust of onbewust gecreëerd is, zou in het verdere beheer rekening gehouden moeten worden. Verder valt te denken aan het waterpeil in de greppels en het onderhoud aan de oevers van de greppels en beek. Een kopie van dit artikel gaat ook naar de Gemeente Hengelo en het Waterschap.

Vervolg van mijn inventarisaties in Hengelo

Naar het lezen van de “Atlas van de mosflora van Eindhoven” ben ik gaan kijken op de begraafplaatsen in Hengelo. Dit onderzoek hoop ik eind 2010 af te ronden. Gelijktijdig loopt een wat grotere inventarisatie namelijk een compleet uurhok (=25 kilometerhokken) in Hengelo Noord. Hiervan maken dit kilometerhok en de begraafplaatsen ook deel uit. In dit uurhok waren nogal wat witte kilometerhokken waarvan geen vondsten bekend waren.
Deze inventarisatie leverde tot nu toe al de nodige interessante vondsten op, die motiverend zijn om verder te blijven zoeken.

Meer weten van mossen?

Eind maart 2010 verschijnt de tweede druk van de Veldgids Mossen bij de KNNV-uitgeverij. Een gids die mij heeft geholpen om zicht te krijgen op deze kleine boeiende plantjes. Naast de heldere tekst staan er ook goede foto’s en tekeningen in. De tekening van gewoon kleimos uit dit artikel is hiervan een goed voorbeeld.
Van harte aanbevolen.

Dankwoord

Bij het ontdekken van de mossenwereld heb je hulp nodig. De BLWG (onderdeel KNNV) biedt deze hulp door middel van excursies etc. Ook heeft de BLWG een instructieve website waarop veel kennis over (het voorkomen) mossen staat.
In Twente is er ook een werkgroep onder leiding van Rudi Zielman. Hij heeft mij geholpen heeft bij een aantal determinaties en heeft verschillende vondsten gecontroleerd heeft. Mijn dank hiervoor.

Jan Zwienenberg, februari 2010

Blok 250-478 (Weusthag en Houtmaat) 
      Weusthag Houtmaat beek bos, water-, wingeb rest
Wetenschappelijke naam Nederlandse naam            
Bladmossen              
Amblystegium serpens gewoon pluisdraadmos 1 x        
Atrichum undulatum groot rimpelmos 1 x!        
Aulacomnium androgynum gewoon knopjesmos 1 x        
Barbula convoluta gewoon smaragdsteeltje 1   x      
Barbula unquiculata kleismaragdsteeltje 1   x!      
Brachythetium albicans bleek dikkopmos 1         x
Brachythecium rutabulum gewoon dikkopmos 1 x     x  
Brachythecium velutinum fluweelmos 1         x
Bryum argenteum zilvermos 1   x   x  
Bryum barnesii geelkorrelknikmos 1          
Bryum capillare gedraaid knikmos 1 x x      
Bryum dichotomum grofkorrelknikmos 1         x
Bryum microerythrocarpum roestknolknikmos 1         x
Caliergonella cuspidata gewoon puntmos 1         x
Campylopus flexuosus boskronkelsteeltje 1 x        
Campylopus introflexus grijs kronkelsteeltje 1 x        
Ceratodon purpureus purpersteeltje 1   x      
Dicranella heteromalla gewoon pluisjesmos 1 x        
Dicranoweisia cirrata gewoon sikkelsterretje 1 x        
Dicranum montanum bossig gaffeltandmos 1 x        
Fissidens taxifolius kleivedermos 1     x    
Grimmia pulvinata gewoon muisjesmos 1         x
Hypnum andoi bosklauwtjsmos 1 x        
Hypnum cupressiforme gesnaveld klauwtjesmos 1 x! x      
Kindbergia praelonga fijn laddermos 1 x        
Leptodictyum riparium beekmos 1     x    
Mnium hornum gewoon sterrenmos 1 x        
Orthotrichum affine gewone haarmuts 1 x!        
Orthotrichum anomalum gesteelde haarmuts 1       x!  
Orthotrichum diaphanum grijze haarmuts 1         x!
Orthtrichum lyellii broedhaarmuts 1 x        
Oxyrrhynchium hians kleisnavelmos 1     x    
Oxyrhrynchium pumilum klein snavelmos 1     x    
Plagiomnium undulatum gerimpeld boogsterrenmos 1 x        
Plagiomnium affine rond boogsterrenmos 1 x        
Plagiothecium laetum krom platmos 1     x   x!
Plagiothecium nemorale groot platmos 1 x     x  
Plagiothecium undulatum gerimpeld platmos 1 x        
Physcomitrium pyriforme gewoon knikkertjesmos 1         x!
Pohlia annotina gewoon broedpeermos 1 x        
Pohlia nutans gewoon peermos 1         x!
Polytrichum formosum fraai haarmos 1 x        
Polytrichum juniperinum zandhaarmos 1         x
Pseudotaxiphyllum elegans gewoon pronkmos 1 x        
Rhizomnium punctatum gewoon boogsterrenmos 1   1      
Rhynchostegium confertum boomsnavelmos 1 x     x  
Rhytidiadelphus squarrosus gewoon haakmos 1         x
Tetraphis pellucida viertandmos 1 x        
Tortula muralis gewoon muursterretje 1   x!      
Tortula truncata gewoon kleimos 1         x!
Ulota bruchii knotskroesmos 1 x!        
Zygodon conoideus staafjesiepenmos 1 x        

 

Sub-totaal

52

 

 

 

 

 

Levermossen

             
Calypogeia fissa moerasbuidelmos 1 x        
Calypogeia muelleriana gaaf buidelmos 1 x        
Frullania dilatata helmroestmos 1 x       x
Lophocolea bidentata gewoon kantmos 1     x    
Lophocolea heterophylla gedrongen kantmos 1 x        
Marchantia polymorpha parapluutjesmos 1   !      
Metzgeria furcata bleek boomvorkje 1 x        
Pellia endiviifolia gekroesd plakkaatmos 1     x    
Pellia epiphylla gewoon plakkaatmos 1     x    
Radula complanata gewoon schijfjesmos 1 x        

 

Sub-totaal

10

 

 

 

 

 

               
  Totaal 62          
versie d.d. 16-02-2010 ! = aanwezig sporenkapsel            
               

Deel deze pagina