2020 is het Jaar van de Wilde eend. In de kranten staan verhalen dat het niet goed gaat met de soort. Hoog tijd om in Natura eens aandacht aan deze eend te besteden. Redacteur Bea Koetsier verdiept zich in de bekende watervogel.

Wilde eend

Wilde eenden, klaar om te landen (Foto Shutterstock)

“Op een mooie Pinksterdag Als het even kon

Liep ik met mijn dochter aan het handje in
Het parrekie te kuieren in de zon.
Gingen madeliefjes plukken
Eendjes voeren
Eindeloos”

Uit dit nostalgische liedje (van Annie M.G. Schmidt 1967) blijkt maar weer hoe je als kind opgroeit met het voeren van de eenden in het park.

Je kunt je afvragen of al dat brood wel zo goed is. Maar het hoort zo bij ons leven dat de Vogelbescherming er geen harde uitspraken over doet. Wel zeggen ze dat het niet nodig is. In de winter eten eenden gras en waterplanten; brood is als voedsel eenzijdig en bevat zout. Er blijft bovendien vaak brood over en dat trekt ratten, muizen en overlast veroorzakende meeuwen en kauwen aan.

Tegenwoordig is er ‘Het Meldpunt Eendjes Voeren’. Sven Teurlincx van het Nederlands Instituut voor Ecologie wil onderzoek naar de effecten van het voeren doen.

Wilde eenden en Soepeenden
In het park zien we voornamelijk twee soorten eenden: de Wilde eend en de Soepeend.

De Wilde eend behoort tot de grondeleenden. Dat zijn eendensoorten, die zelden duiken, maar hun voedsel op de bodem van ondiep water zoeken. Daarbij steekt hun achterlichaam rechtop uit het water. De Soepeend is de gedomesticeerde vorm van de Wilde eend.

De Romeinen begonnen met het domesticeren van eenden vanwege hun vlees, de eieren en het dons. Overigens is het fraaie, geheel witte eendje een in Zuidoost Azië gekweekte vorm, die later naar Europa is gebracht. Soepeenden hebben meer wit in het verenkleed, kun je grofweg zeggen. Voor de diverse tellingen van Sovon is het belangrijk ze goed te kunnen onderscheiden van de Wilde eend. Om het nog ingewikkelder te maken blijken ogenschijnlijk raszuivere Wilde eenden volgens hun DNA toch soepeenden te zijn.

Wilde eenden zijn behalve mooi om te zien ook nuttig voor de verspreiding van plantenzaden.
De meeste eenden zijn nogal zwijgzaam. Alleen vrouwtjeseenden kunnen luid kwaken. De paring is een tamelijk gewelddadig gebeuren, waarbij het vrouwtje soms dreigt te verdrinken. De woerd heeft haar namelijk stevig bij de kop en het vrouwtje ligt gestrekt grotendeels onder water. In de eendenwereld is dit heel normaal en de paren zijn vaak onafscheidelijk.

Wilde eend met jongen

Moeder houdt alles goed in de gaten (Foto Erik Kleyheeg)

Afname broedvogelpopulatie
Er zijn nog altijd veel Wilde eenden in ons land. Volgens de laatste gegevens 200.000 tot 300.000 broedparen en 600.000 tot 800.000 wintervogels. In het najaar verschijnen er namelijk ook eenden uit Scandinavië, de Baltische staten en Rusland. Toch is de broedpopulatie van de Wilde eend sinds de jaren negentig met ongeveer 30 % afgenomen en ook het aantal overwinteraars neemt af. Met de soepeenden gaat het ook minder. Een groot deel van de Europese broedpopulatie broedt in het, voor eenden ideale, waterrijke Nederland. Dus ons land is belangrijk voor de Wilde eend.

In 2015 verscheen bij Sovon het rapport Populatieontwikkeling Wilde eend, Krakeend, Kuifeend en Tafeleend in Nederland: wat weten we van de achtergronden? Daaruit blijkt dat in omringende landen, wat de winterpopulatie betreft, dezelfde afname van de Wilde eend te zien is.

Merkwaardig bij ons is echter de afname van de broedvogelpopulatie. Deze zien we in alle landschaptypen. Alleen in het stedelijk gebied lijkt het stabiel. Toename van afschot en een verminderd nestsucces is niet aan de orde. Het lijkt mis te gaan in de kuikenfase. Het rapport beveelt nader onderzoek aan naar de kuikenperiode en naar de eerste maanden na het vliegvlug worden van de Wilde eenden. Het Sovonrapport concludeert bovendien dat jachtstatistieken kunnen worden verbeterd en dat duidelijke richtlijnen voor het onderscheid door waarnemers tussen Wilde eenden en Soepeenden belangrijk zijn.

Het is interessant dat de ecologisch verwante Krakeend juist een sterke toename vertoont. Vergelijkend onderzoek kan misschien het verschil verklaren. Op dit moment lijkt er echter geen verband. De Krakeend foerageert meer vegetarisch en leeft vooralsnog verder weg van de mens.

Wilde eend

Woerd in Biesbosch, Mariapolder (Foto Albert de Jong)

Het eendenkuikenproject
Toen kwam in 2016 ‘Dr. Duck’ ofwel Erik Kleyheeg, gerenommeerd eendenkenner, in actie. Hij startte het eendenkuikenproject. Met behulp van een app ‘De Kuikenteller’ kunnen waarnemers eendenfamilies melden. Aantal, geschatte leeftijd, datum en locatie zijn belangrijk. Ideaal is het als zij deze families langere tijd volgen.

“Misschien wel het allermooiste aspect van dit project is dat de Wilde eend helpt om mensen dichterbij de natuur brengt en wel omdat de Wilde eend de natuur dichtbij de mens brengt”, stelt Erik. Dit project is zeer geschikt als ‘citizen science project’. Het maakt soms veel emoties los bij mensen.

In 2017 wordt slechts 14-19% van de kuikens vliegvlug. In het later vallende kuikenseizoen van 2018 zijn het er gelukkig meer namelijk 34%. Er blijken ook verschillen tussen de provincies.

Met conclusies moet je voorzichtig zijn, want bijvoorbeeld het aantal waarnemers per provincie en het weer zijn al twee zaken, die van invloed zijn. Aan predatie denk je al snel, maar dit is een natuurlijk verschijnsel en geen probleem omdat eenden heel veel eieren leggen. Toch heeft de onderzoeker nu een aantal vragen. Zijn er meer predatoren of zijn kuikens kwetsbaarder geworden door de (te) schone omgeving? Het is ook mogelijk dat kuikens door voedselgebrek te veel risico’s moeten nemen. Op dit moment lijkt het er op dat de overleving te laag is om de populatie in stand te houden. In 2020, het Jaar van de Wilde eend, worden de resultaten van het project gebundeld en dan pas kunnen we ‘echte uitspraken’ verwachten. Overigens is het nuttig met het project nog jaren door te gaan.

Meld vooral komend voorjaar (of misschien in de winter al) eendenfamilies via de KuikenTeller-app.

Klimaat, andere landen en de mens
Er is geen duidelijk verband tussen klimaatverandering en de achteruitgang van de Nederlandse broedpopulatie. Sommige studies tonen weliswaar aan dat de soort minder ver trekt in de winter, omdat het in de buurt van de broedgebieden warmer blijft, maar dat heeft in Nederland alleen effect op de aantallen Wilde Eenden die hier overwinteren. Onze broedpopulatie bestaat namelijk vooral uit standvogels, die het hele jaar in Nederland verblijven. Zij hebben bij mildere winters misschien juist wel een hogere overlevingskans!

Internationaal is er voornamelijk interesse voor de Wilde eend om te kunnen bepalen hoeveel jacht er mogelijk is. In veel landen is er een nauwere samenwerking tussen de jagerswereld en de wetenschappelijke wereld en wordt ook veel onderzoek vanuit de jagerswereld gefinancierd. Dat geldt vooral voor Scandinavië en Frankrijk.
Aangezien de Wilde eend dichtbij de mens leeft, heeft deze op allerlei manieren grote invloed op de Wilde eend. Meestal is dit positief, want in de buurt van mensen is voor een alleseter als de Wilde eend altijd wel voedsel te vinden en zijn er minder roofdieren. Maar de mens kan ook negatieve effecten hebben zoals: de jacht, het drukke verkeer en de ‘nette’ slootkanten in stedelijk gebied. Ook het gebruik van insecticiden kan heel goed effect hebben op de beschikbaarheid van voedsel voor de kuikens.

Wilde eend

Welke kleintjes zullen groot worden? (Foto Erik Kleyheeg)

Allerlei zorgen
Erik Kleyheeg krijgt veel vragen door het kuikenproject. Hij vindt het wel amusant. “Zo krijg ik steevast in mei bezorgde mails dat mensen alleen nog maar mannetjes zien. Waar zijn alle vrouwtjes heen? Die zijn niet weg, maar zitten massaal op het nest of zwemmen verborgen met jongen rond. De mannetjes verzamelen zich dan in groepjes. Twee maanden later in juli, krijg ik de vraag andersom: Waar zijn alle mannetjes gebleven? Ik zie alleen nog maar vrouwtjes! Schijn bedriegt, want vanaf juli gaan de mannetjes ruien. Ze kunnen dan een poosje niet vliegen en dragen in die periode hun bruine ‘eclipskleed’. De mannetjes lijken dan net vrouwtjes, maar aan hun gele snavel zijn ze nog altijd te herkennen.

Op mijn vraag of we ons zorgen moeten maken om de Wilde eend, reageert Erik gelukkig ontkennend: “Nee, volgens mij hoeven we ons nog geen zorgen te maken dat we binnenkort geen Wilde eenden meer hebben in Nederland. Wat het interessant maakt om de achteruitgang van deze soort te onderzoeken, is in mijn ogen dat het waarschijnlijk te maken heeft met grootschalige veranderingen in onze omgeving, waarvan de eenden een soort graadmeter zijn. Ze zijn namelijk wijd verspreid, leven in de buurt van mensen en passen zich gemakkelijk aan. Als zo’n soort achteruit gaat, dan is er op grote schaal iets aan het veranderen. Wat is dat dan en waardoor wordt het veroorzaakt?”

Mijn conclusie is dat we de Wilde eend beslist in de gaten moeten houden, maar voorlopig verdwijnt nog lang niet de laatste Wilde eend uit ons zicht. Een prachtig beeld mooi verwoord in dit gedicht van Hans van Pinxteren: 

Hoe een eend verdwijnt
Een wilde eend
trekt met lage vleugels
in de avondlucht
boven de vertakking
van naakte bomen uit
in vermiljoen gloed
naar het ijl azuur
vervaagt zijn vlucht
een wilde eend

(Uit Vogels, vlinders & andere vliegers 2017)

Literatuur

Lars Svenson & Grant P.J., 2005, ANWB Vogelgids van Europa 

Populatieontwikkeling Wilde eend, Krakeend, Kuifeend en Tafeleend in Nederland : wat weten we van de achtergronden, 2015, Sovon

Boer. M., 2017, Het Vogeljaar, de Nederlandse vogelfamilies afl.5 Eenden, Stichting Het Vogeljaar

Vogelatlas van Nederland, 2018, Kosmosuitgevers

Kleyheeg. E., 2019, Eendenkuikenproject gaat vierde jaar in, Sovon-Nieuws2

www. erikkleyheeg.nl/eendenkuikens

Deel deze pagina